| Dane osobowe | |
|---|---|
| Imię i nazwisko | Tomasz Andrzej Arciszewski |
| Pseudonimy | Antoni, Ludwik, Marcin, Siłacz, Stanisław, Szymon |
| Urodzenie | 14 listopada 1877, Sierzchowy |
| Śmierć | 20 listopada 1955, Londyn |
| Zawód | polityk (Polska Partia Socjalistyczna) |
| Odznaczenia | Order Virtuti Militari |
| Funkcje | |
| Minister | pracy i opieki społecznej (Tymczasowy Rząd Ludowy, 1918) |
| Minister | poczt i telegrafów (rząd Jędrzeja Moraczewskiego) |
| Poseł | Sejm Ustawodawczy oraz I–III kadencja |
| Premier | prezes Rady Ministrów rządu RP na uchodźstwie (1944–1947) |
| Lider | PPS–WRN; uczestnik Organizacji Bojowej PPS |
Tomasz Arciszewski był czołowym działaczem Polskiej Partii Socjalistycznej, aktywnym w strukturach zbrojnych ruchu socjalistycznego i w pracach parlamentarnych II Rzeczypospolitej. W okresie okupacji kierował podziemną organizacją PPS–WRN, a po wojnie stał na czele rządu polskiego na uchodźstwie.
Życiorys i młodość
Urodził się w rodzinie o tradycjach niepodległościowych; jego ojciec Mikołaj walczył w powstaniu styczniowym, matką była Helena z Młynarskich. Po śmierci ojca, mając około dziesięciu lat, podjął pracę. Ukończył praktykę ślusarską w Radomiu i w 1894 pracował jako ślusarz w Sosnowcu, gdzie brał udział w strajku i został wydalony z zakładu jako jego organizator.
W 1896 wstąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej i działał w Zagłębiu Dąbrowskim, organizując demonstracje i obchody patriotyczne. W obliczu represji politycznych wyjechał w 1898 do Londynu, a następnie do Bremy, gdzie pracował i współpracował z Związkiem Zagranicznym Socjalistów Polskich. Wrócił do kraju w 1900, odtwarzał struktury PPS w Zagłębiu i za działalność konspiracyjną trafił kilkakrotnie do więzień; łącznie spędził w nich około trzech lat.
Działalność niepodległościowa i podczas I wojny światowej
W latach 1904–1906 stał się członkiem Organizacji Bojowej PPS i uczestniczył w działaniach zbrojnych przeciwko rosyjskim władzom, m.in. przy organizacji zamachów na urzędników carskich oraz w akcjach protestacyjnych 1905 roku. W 1908 wraz z Józefem Piłsudskim współorganizował akcję pod Bezdanami, której celem było zdobycie środków na działalność niepodległościową.
Po rozwiązaniu Organizacji Bojowej w 1911 wyjechał do Galicji, pracował w Stanisławowie i Borysławiu i związał się z PPS Opozycją. Po wybuchu I wojny światowej, 6 sierpnia 1914, wstąpił do Legionów Polskich w stopniu podporucznika. Utworzył Lotny Oddział Wywiadowczy „Oddział Beków” i służył w 1 pułku piechoty I Brygady Legionów.
Rola w II Rzeczypospolitej
W listopadzie 1918 objął tekę ministra pracy i opieki społecznej w Tymczasowym Rządzie Ludowym Republiki Polskiej Ignacego Daszyńskiego, a następnie został ministrem poczt i telegrafów w rządzie Jędrzeja Moraczewskiego. Po zmianie rządu utracił stanowisko, lecz pozostał aktywny politycznie i społecznie.
Był posłem na Sejm Ustawodawczy (1919–1922) i w kolejnych wydaniach parlamentu. Wchodził w skład różnych komisji sejmowych, m.in. aprowizacyjnej, miejskiej i skarbowo-budżetowej. Przez wiele lat pełnił funkcje kierownicze w PPS — m.in. przewodniczył Warszawskiemu Okręgowemu Komitetowi Robotniczemu oraz Centralnemu Komitetowi Wykonawczemu.
Aktywność społeczna obejmowała inicjatywy dla dzieci i pracowników: od 1920 do 1939 kierował Robotniczym Towarzystwem Przyjaciół Dzieci, a od 1921 zasiadał w Radzie Nadzorczej Związku Robotniczych Stowarzyszeń Spożywczych. Doprowadził do powstania ośrodków wypoczynkowych i placówek oświatowych, m.in. pensjonatu w Jastrzębiej Górze i świeckiej szkoły na Żoliborzu. Przez długi okres mieszkał na Grochowie, w Kolonii Praussa przy ul. Płowce 8.
Działalność podczas II wojny światowej
Przed wybuchem wojny proponował utworzenie koalicyjnego rządu obrony narodowej i projekt ustawy o przysposobieniu obronnym robotników, które nie zyskały poparcia. Po 1939 współorganizował Robotnicze Brygady Obrony Warszawy, a od 16 października 1939 kierował wraz z Kazimierzem Pużakiem ruchem PPS–WRN do lipca 1944.
Jako przedstawiciel PPS–WRN zasiadał w Radzie Jedności Narodowej i był współautorem deklaracji "O co walczy Naród Polski" z 15 marca 1944. Zajmował w RJN stanowisko nieustępliwe wobec ZSRR oraz współinicjował oświadczenie z 3 kwietnia 1944 dotyczące stosunku do wkroczenia Armii Czerwonej na terytorium Polski.
Pełnienie urzędu prezesa Rady Ministrów na uchodźstwie
W latach 1944–1947 był szefem rządu RP na uchodźstwie. Do 5 lipca 1945 rząd, którym kierował, był uznawany na arenie międzynarodowej za legalną kontynuację państwa polskiego z września 1939, co sprawia, że Arciszewski bywa uznawany za ostatniego premiera II Rzeczypospolitej de iure i de facto. Zmarł 20 listopada 1955 w Londynie.
