| Dane | |
|---|---|
| Imię i nazwisko | Arje Cwi Fromer |
| Urodzenie | 1884, Czeladź |
| Zgon | 2 maja 1943, Lublin (obóz Majdanek) |
| Zawód | rabin, talmudysta |
| Stanowisko | rosz jesziwy, Jeszywas Chachmej Lublin (1933–1939) |
| Publikacje | Siach ha-sade (1913); Erec cwi (1938) |
| Małżeństwo | Estera Szwajcer (od 1902) |
| Przydomek | „Kozieglower row” („Mistrz z Koziegłów”) |
Arje Cwi Fromer wywodził się z rodzin o tradycjach chasydzkich i zasłynął jako nauczyciel oraz rektor yeshivy w Lublinie. Prowadził zajęcia talmudyczne, opublikował komentarze i program nauczania, a w czasie wojny znalazł się w getcie warszawskim.
Życiorys i wykształcenie
Pochodził z rodziny o korzeniach chasydzkich; wśród jego przodków wymieniani są Elimelech z Leżajska oraz Dow Berisz Frumer z Oświęcimia. Był synem ubogiego krawca Chanocha Hendla Fromera i Miriam Kejli z domu Gutensztajn. Matka zmarła, gdy miał trzy lata; po jej śmierci trafił pod opiekę krewnych matki w Wolbromiu i uczęszczał tam do chederu.
Początki działalności rabinicznej i praca dydaktyczna
W wieku 11 lat został wysłany do jesziwy przygotowawczej w Mstowie, a następnie uczył się w jesziwie cadyka Abrahama Bornsztajna w Sochaczewie przez pięć lat. W 1902 roku w Sosnowcu poślubił Esterę Szwajcer; przez pewien czas rodzina mieszkała w Sosnowcu, a Fromer często przebywał na dworze cadyka w Sochaczewie. Po śmierci Bornsztajna w 1910 roku przyjął propozycję objęcia funkcji rosh jesziwy w Sochaczewie.
W 1913 roku opublikował komentarz do porządku Moed w Misznie pod tytułem Siach ha-sade. Zniszczenia Sochaczewa w czasie I wojny światowej skłoniły go do przeprowadzki do Warszawy, gdzie tymczasowo utrzymywał rodzinę ciężką pracą fizyczną. W 1918 roku objął stanowisko rabina w Koziegłowach, gdzie założył własną jesziwę kształcącą około 50 uczniów i zyskał przydomek „Kozieglower row”.
Rola w Lublinie i wkład w program nauczania
Po śmierci Majera Szapiry zarząd Jeszywas Chachmej Lublin poprosił Fromera o przejęcie funkcji rosh jesziwy; pełnił ją od 1933 do 1939 roku. W 1935 roku odbył pielgrzymkę do Ziemi Izraela, gdzie spędził cztery miesiące. W 1938 roku wprowadził w jesziwie program znany jako Miszna jomit, obejmujący dwie porcje Miszny dziennie; program ten przetrwał w kręgach ortodoksyjnych.
W tym samym 1938 roku wydał drugą książkę, Erec cwi, zawierającą jego responsy do fragmentów Szulchan aruch. Przed wojną działał także jako przywódca chasydów sochaczewskich i gerskich na terenach Górnego Śląska i zachodniej Małopolski; kilkakrotnie ubiegał się o stanowiska rabiniczne, lecz nie uzyskał wyboru w kilku konkursach.
Okres wojenny, getto warszawskie i śmierć
Po wybuchu II wojny światowej jesziwa w Lublinie została zamknięta. Na początku 1940 roku Fromer z żoną przenieśli się do Warszawy i trafili do getta. W getcie, wraz z rabinem Awrahamem Wajnbergiem, utworzył konspiracyjną jesziwę mieszczącą się w „bunkrze” przy ulicy Miłej 14.
Podczas wielkiej akcji deportacyjnej uniknął natychmiastowej śmierci dzięki zatrudnieniu w szopie Fritza Schultza. W czasie powstania w getcie warszawskim, 1 maja 1943 roku, został przewieziony z żoną w transporcie na Majdanek. Zostali zamordowani 2 maja 1943 w komorze gazowej.